سوره مبارکه بقره آیه ۱۹۶ به همراه ترجمه و تفسیر

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَهَ لِلَّهِ ۚ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ۖ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَکُمْ حَتَّىٰ یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ۚ فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مَرِیضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَهٌ مِنْ صِیَامٍ أَوْ صَدَقَهٍ أَوْ نُسُکٍ ۚ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَهِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ۚ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیَامُ ثَلَاثَهِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَسَبْعَهٍ إِذَا رَجَعْتُمْ ۗ تِلْکَ عَشَرَهٌ کَامِلَهٌ ۗ ذَٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ (۱۹۶)

ترجمه فارسی :

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

و حج و عمره را برای خدا به اتمام برسانید! و اگر محصور شدید، (و مانعی مانند ترس از دشمن یا بیماری، اجازه نداد که پس از احرام‌بستن، وارد مکه شوید،) آنچه از قربانی فراهم شود (ذبح کنید، و از احرام خارج شوید)! و سرهای خود را نتراشید، تا قربانی به محلش برسد (و در قربانگاه ذبح شود)! و اگر کسی از شما بیمار بود، و یا ناراحتی در سر داشت، (و ناچار بود سر خود را بتراشد،) باید فدیه و کفّاره‌ای از قبیل روزه یا صدقه یا گوسفندی بدهد! و هنگامی که (از بیماری و دشمن) در امان بودید، هر کس با ختم عمره، حج را آغاز کند، آنچه از قربانی برای او میسّر است (ذبح کند)! و هر که نیافت، سه روز در ایام حج، و هفت روز هنگامی که باز می‌گردید، روزه بدارد! این، ده روز کامل است. (البته) این برای کسی است که خانواده او، نزد مسجد الحرام نباشد [= اهل مکّه و اطرافِ آن نباشد]. و از خدا بپرهیزید! و بدانید که او، سخت‌کیفر است! (۱۹۶)

ترجمه انگلیسی :

In the name of Allah, most benevolent, ever-merciful

Perform the pilgrimage and holy visit (‘Umra, to Makkah) in the service of God. But if you are prevented, send an offering which you can afford as sacrifice, and do not shave your heads until the offering has reached the place of sacrifice. But if you are sick or have ailment of the scalp (preventing the shaving of hair), then offer expiation by fasting or else giving alms or a sacrificial offering. When you have security, then those of you who wish to perform the holy visit along with the pilgrimage, should make a sacrifice according to their means. But he who has nothing, should fast for three days during the pilgrimage and seven on return, completing ten. This applies to him whose family does not live near the Holy Mosque. Have fear of God, and remember that God is severe in punishment (196)

ترجمه ترکی استانبولی :

Rahman ve rahim Allah adiyle

Haccı ve umreyi de Allah için tamamlayın. Tamamlayamayacaksanız gücünüz yettiği kadar bir şey kurban edin ve kurbanı, yerinde boğazlayıncaya dek başınızı tıraş ettirmeyin. İçinizde hasta olan, başında bir eziyet bulunan varsa tıraş olur ve karşılığında oruç tutar, sadaka verir, yahut kurban keser. Sonra emin oldunuz, muktedir bulundunuz mu hac zamanına dek umre yapmak isteyen, gücü neye yeterse kurban eder. Buna imkan bulamayan üç gün hacda, yedi gün de dönünce oruç tutar, işte bu, tam on gündür. Bu da ayali Mescidi Haram’da olmayan içindir. Allah’tan sakının ve bilin ki şüphe yok, Allah’ın azabı çok şiddetlidir (196)

ترجمه آذربایجانی :

Mərhəmətli, rəhmli Allahın adı ilə!

Allahdan ötrü həcc və ümrə (kiçik həcc) əməllərini tam yerinə yetirin, əgər arada sizə maneçilik olarsa, (sizə) müyəssər olan bir qurbanlıq göndərin, qurbanlıq öz yerinə (Minaya) çatıncaya qədər başınızı qırxdırmayın. Əgər (ihramda ikən, ziyarət zamanı) sizdən xəstələnən və yaxud baş ağrısına tutulub əziyyət çəkən olarsa, belə şəxs (başını qırxdırmağın əvəzində) fidyə olaraq (üç gün) oruc tutmalı və ya sədəqə verməli, yaxud da bir qurban kəsməlidir. (Maneçiliyin aradan qalxmasına) əmin olduqda isə həcc vaxtına qədər ümrə ziyarətindən istifadə edən şəxs müyəssər etdiyi bir heyvan kəsməlidir. Qurbanlıq tapmayanlar bunun əvəzində həcc ziyarəti günlərində üç gün və (vətəninə) qayıdandan sonra yeddi gün oruc tutmalıdırlar ki, bu da tam on gün edir. Bu (ümrə ziyarəti) ailəsi Məscidülhəramda (Məkkədə və ətrafında) sakin olmayanlara aiddir. Allahdan qorxun və bilin ki, Allahın əzabı şiddətlidir (196)

گزیده تفسیر :

قسمتى از احکام مهم حج
دقیقا روشن نیست که آیات مربوط به حج در قرآن مجید در چه تاریخى نازل
شده است ولى به اعتقاد بعضى از مفسران بزرگ در حجه الوداع نازل گشته در حالى که بعضى گفته اند که جمله فان احصرتم فما استیسر من الهدى ناظر به جریان حدیبیه است که در سال ششم هجرت واقع شد و مسلمانان از زیارت خانه خدا ممنوع شدند
در این آیه ، احکام زیادى بیان شده است :
۱ – در ابتدا، یک دستور کلى براى انجام فریضه حج و عمره به طور کامل و براى اطاعت فرمان خدا داده ، مى فرماید: حج و عمره را براى خدا به اتمام برسانید (و اتموا الحج و العمره لله ).
در واقع قبل از هر چیز به سراغ انگیزههاى این دو عبادت رفته و توصیه مى کند که جز انگیزه الهى و قصد تقرب به ذات پاک او، چیز دیگرى در کار نباید باشد، و عمل نیز به مقتضاى و اتموا از هر نظر کامل و جامع باشد.
۲ – سپس به سراغ کسانى مى رود که بعد از بستن احرام به خاطر وجود مانعى ، مانند بیمارى شدید و ترس از دشمن ، موفق به انجام اعمال حج عمره نباشند، مى فرماید: اگر محصور شدید (و موانعى به شما اجازه نداد که پس از احرام بستن وارد مکه شوید) آنچه از قربانى فراهم شود ذبح کنید و از احرام خارج شوید (فان احصرتم فما استیسر من الهدى ).
به هر حال افرادى که گرفتار مى شوند، و توانایى انجام مراسم حج و عمره را پیدا نمى کنند، مى توانند با استفاده از این مساله ، از احرام خارج شده و به حال
عادى باز گردند.
مى دانیم قربانى ممکن است شتر یا گاو یا گوسفند باشد، که آسانترین آنها گوسفند است ، و لذا جمله فما استیسر من الهدى را غالبا اشاره به گوسفند دانسته اند.
۳ – سپس به دستور دیگرى اشاره کرده ، مى فرماید: سرهاى خود را نتراشید تا قربانى به محلش برسد و در قربانگاه ذبح شود (و لا تحلقوا رؤ سکم حتى یبلغ الهدى محله ).
آیا این دستور مربوط به افرادى است که محصور و ممنوع از انجام مراسم حج مى شوند، و در واقع دستورى است براى تکمیل دستور سابق ، و یا همه حاجیان را مى گوید، بعضى از مفسران ، معنى اول را بر گزیده اند و گفته اند، منظور از محل هدى (محل قربانى ) حرم است و گاه گفته اند، منظور همان جا است که مانع و مزاحم ، حاصل مى شود و به فعل پیغمبر اکرم (صلى الله علیه و آله و سلم ) در داستان حدیبیه که محلى است بیرون حرم مکه ، استدلال کرده اند که حضرت بعد از ممانعت مشرکان ، قربانى خود را در همان جا ذبح کرد و به اصحاب و یارانش نیز دستور داد چنین کنند.
مفسر عالیقدر مرحوم طبرسى مى گوید: به اعتقاد علماى ما، محصور اگر به خاطر بیمارى بوده باشد، قربانى او را در حرم باید ذبح کنند و اگر به خاطر جلوگیرى از دشمن باشد در همان جا که جلوگیرى شده است ذبح مى کنند.
ولى بعضى دیگر از مفسران ، این جمله را ناظر به تمام حجاج مى دانند و مى گویند هیچ کس حق ندارد، تقصیر کند (سر بتراشد و از احرام خارج گردد) مگر اینکه قربانى را در محلش ذبح کند (قربانى حج در منى و قربانى عمره در مکه ).
به هر حال منظور از رسیدن قربانى به محلش ، آن است که به آن محل برسد و ذبح شود، و این تعبیر کنایه اى از ذبح است .
با توجه به عمومیت تعبیرى که در آیه وارد شده است تفسیر دوم مناسبتر به
نظر مى رسد که هم شامل محصور است و هم غیر محصور.
۴ – سپس مى فرماید: اگر کسى از شما بیمار بود و یا ناراحتى در سر داشت (و به هر حال ناچار بود سر خود را قبل از آن موقع بتراشد) باید فدیه (کفارهاى ) از قبیل روزه یا صدقه یا گوسفندى بدهد (فمن کان منکم مریضا او به اذى من رأ سه ففدیه من صیام او صدقه او نسک ).
نسک در اصل جمع نسیکه به معنى حیوان ذبح شده است ، این واژه به معنى عبادت نیز آمده است .
لذا راغب در مفردات ، بعد از آنکه نسک را به عبادت تفسیر مى کند، مى گوید: این واژه در مورد اعمال حج به کار مى رود، و نسیکه به معنى ذبیحه است .
بعضى از مفسران نیز آن را در اصل به معنى شمشهاى نقره مى دانند و اینکه به عبادت نسک گفته شده به خاطر آن است که انسان را خالص و پاک و پاکیزه مى کند.
به هر حال ظاهر آیه این است که چنین شخصى مخیر در میان این سه (روزه ، و صدقه و ذبح گوسفند) مى باشد.
در روایات اهل بیت (علیهما لسلام ) آمده است که ، روزه در این مورد باید سه روز بوده باشد، و صدقه به شش مسکین ، و در روایتى به ده مسکین ، و نسک یک گوسفند است .
۵ – سپس مى افزاید: و هنگامى که (از بیمارى و دشمن ) در امان بودید، کسانى که
عمره را تمام کرده و حج را آغاز مى کنند، آنچه میسر است از قربانى (ذبح کنند) (فاذا امنتم فمن تمتع بالعمره الى الحج فما استیسر من الهدى ).
اشاره به اینکه در حج تمتع که عمره قبلا انجام مى گیرد، و بعد حج بجا آورده مى شود، قربانى کردن لازم است ، و فرق نمى کند که این قربانى شتر باشد یا گاو و یا گوسفند، و بدون آن از احرام خارج نمى شود.
درباره اصل هدى به گفته مرحوم طبرسى دو قول وجود دارد، اول اینکه از هدیه گرفته شده است ، و چون قربانى در واقع هدیه اى به سوى بیت الله است ، این واژه بر آن اطلاق شده است . دیگر اینکه از ماده هدایت گرفته شده است زیرا حیوان قربانى را همراه مى بردند، و به سوى خانه خدا و قربانگاه هدایت مى کردند.
ولى ظاهر کلام راغب در مفردات این است که فقط از هدیه گرفته شده و مى گوید: هدى جمع است و مفرد آن هدیه است .
در معجم مقاییس اللغه نیز دو ریشه براى این لغت ذکر شده ، هدایت و هدیه ، اما بعید نیست هر دو به هدایت باز گردد. زیرا هدیه چیزى است که به سوى شخصى که به او هدیه مى شود هدایت مى گردد. (دقت کنید).
۶ – سپس به بیان حکم کسانى مى پردازد که در حال حج تمتع قادر به قربانى نیستند، مى فرماید: کسى که (قربانى ) ندارد، باید سه روز در ایام حج ، و هفت روز به هنگام بازگشت ، روزه بدارد، این ده روز کامل است (فمن لم یجد فصیام ثلاثه ایام فى الحج و سبعه اذا رجعتم تلک عشره کامله ).
بنابراین اگر قربانى پیدا نشود، یا وضع مالى انسان اجازه ندهد، جبران آن ده روز روزه است ، که سه روز آن (روز هفتم و هشتم و نهم ذى الحجه ) در ایام حج واقع مى شود، و این از روزههایى است که انجام آن در سفر مانعى ندارد، و هفت روز دیگر را بعد از بازگشت به وطن انجام مى دهد.
با اینکه معلوم است سه روز به اضافه هفت روز مجموعا ده روز مى شود در
عین حال ، قرآن مى گوید: این ده روز کامل است .
بعضى از مفسران در تفسیر این جمله گفته اند این به خاطر آن است که و او گر چه معمولا براى جمع است نه براى تخییر، چون گاه در معنى تخییر نیز استعمال مى شود، در اینجا خداوند براى رفع هر گونه ابهام ، جمله تلک عشره کامله را فرموده است .
این احتمال نیز وجود دارد که تعبیر به کامله اشاره به این است که روزه ده روز مى تواند به طور کامل جانشین قربانى شود، و زوار خانه خدا نباید از این بابت نگران باشند، زیرا تمام ثوابهائى که براى صاحبان قربانى از سوى خدا داده مى شود، به آنها داده خواهد شد.
بعضى نیز گفته اند: این تعبیر اشاره به نکته لطیفى در مورد عدد ده مى باشد زیرا از یک نظر عدد ده کاملترین اعداد است ، چون هنگامى که اعداد را از یک شروع مى کنیم تا ده سیر صعودى خود را تکمیل مى کند، و اعداد بعد از آن ، تکرار و ترکیبى است از ده و عددهاى دیگر مانند یازده و دوازده ، عرب به عدد بیست ، عشرین مى گوید (یعنى دو عدد ده ) و به سى ثلاثین (سه عدد ده ) و همچنین ..
۷ – بعد به بیان حکم دیگرى پرداخته ، مى گوید: این برنامه حج تمتع براى کسى است که خانواده او نزد مسجد الحرام نباشد (ذلک لمن لم یکن اهله حاضرى المسجد الحرام ).
بنابراین کسانى که اهل مکه یا اطراف آن باشند، حج تمتع ندارند، بلکه حج تمتع مخصوص افراد دور از این منطقه است ، و مشهور و معروف در میان فقهاء این است که هر کس ۴۸ میل از مکه دورتر باشد، وظیفه او حج تمتع است ، و آنها که در فاصله کمترى قرار دارند، وظیفه آنها حج قران یا افراد است ، که عمره آن بعد از
مراسم حج بجا آورده مى شود (شرح این موضوع و مدارک آن در کتب فقهى آمده است )
بعد از بیان این احکام هفتگانه در پایان آیه دستور به تقوا مى دهد و مى فرماید: از خدا به پرهیزید و تقوا پیشه کنید و بدانید خداوند عقاب و کیفرش شدید است (و اتقوا الله و اعلموا ان الله شدید العقاب ).
این تاکید شاید به این جهت است که مسلمانان در هیچ یک از جزئیات این عبادت مهم اسلامى کوتاهى نکنند چرا که کوتاهى در آن گاهى سبب فساد حج و از بین رفتن برکات مهم آن مى شود.
نکته ها
۱ – اهمیت حج در میان وظایف اسلامى !
حج از مهمترین عباداتى است که در اسلام تشریع شده و داراى آثار و برکات فراوان و بیشمارى است حج مایه عظمت اسلام ، قوت دین و اتحاد مسلمین است حج مراسمى است که پشت دشمنان را مى لرزاند و هر سال خون تازهاى در عروق مسلمانان جارى مى سازد.
حج همان عبادتى است که امیر مومنان آن را پرچم و شعار مهم اسلام نامیده و در وصیت خویش در آخرین ساعت عمرش فرموده :
و الله الله فى بیت ربکم لا تخلوه ما بقیتم فانه ان ترک لم تناظروا، خدا را خدا را! در مورد خانه پروردگارتان تا آن هنگام که هستید آن را خالى نگذارید که اگر خالى گذارده شود مهلت داده نمى شوید (و بلاى الهى شما را فرا خواهد گرفت ).
این جمله نیز از دشمنان اسلام معروف است که مى گویند: مادام که حج رونق دارد ما بر آنها پیروز نمى شویم .
یکى دیگر از دانشمندان مى گوید: واى به حال مسلمانان اگر معنى حج را در نیابند و واى به حال دیگران اگر معنى آن را دریابند.
در حدیث معروفى که على (علیه السلام ) – در زمینه فلسفه احکام ، طبق نقل نهج البلاغه حکمت ۲۵۲ بیان فرموده نیز اشاره پر معنائى به اهمیت حج شده است ، مى فرماید: فرض الله الایمان تطهیرا من الشرک … و الحج تقویه للدین : خداوند ایمان را وسیله پاک سازى مردم از شرک … و حج را سبب قوت دین قرار داده است .
این سخن را با حدیثى از امام صادق (علیه السلام ) پایان میدهیم (و شرح بیشتر را به جلد ۱۴ تفسیر نمونه ، ذیل آیه ۲۶ تا ۲۸ سوره حج که به طور مبسوط از اهمیت و فلسفه و اسرار حج بحث شده وا مى گذاریم ) آنجا که فرمود: لا یزال الدین قائما ما قامت الکعبه ، اسلام بر پا است تا زمانى که کعبه بر پا است .
۲ – اقسام حج و فهرست اعمال حج تمتع
فقهاى بزرگ ما با الهام از آیات قرآن و سنت پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) و ائمه اهل بیت (علیهمالسلام ) حج را سه قسم تقسیم کرده اند: حج تمتع ، و حج قران و افراد
حج تمتع مخصوص کسانى است که فاصله آنها از مکه ۴۸ میل یا بیشتر باشد (۱۶ فرسخ حدود ۹۶ کیلومتر) و حج قران و افراد، مربوط به کسانى است که در
کمتر از این فاصله زندگى مى کنند.
در حج تمتع ، نخست عمره را بجا مى آورند، سپس از احرام بیرون مى آیند، بعدا مراسم حج را در ایام مخصوصش انجام مى دهند، ولى در حج قران و افراد، اول مراسم حج بجا آورده مى شود، و بعد از پایان آن مراسم عمره ، با این تفاوت که در حج قران ، قربانى همراه مى آورند و در حج افراد این قربانى نیست ، ولى به عقیده اهل سنت حج قران آن است که حج و عمره را در یک احرام با هم قصد مى کند).
اعمال حج تمتع به شرح زیر است :
نخست از نقاط معینى که میقات نام دارد احرام مى بندند: یعنى متعهد مى شوند یک سلسله کارها که بر محرم حرام است ترک کنند و جامه احرام که دو قطعه لباس ندوخته است بر تن مى کنند و لبیک گویان به سمت خانه خدا مى آیند نخست هفت بار دور خانه خدا طواف مى کنند و سپس در محلى که به نام مقام ابراهیم معروف است دو رکعت نماز به جا مى آورند و بعد در میان دو کوه صفا و مروه هفت مرتبه رفت و آمد مى نمایند و بعد با چیدن کمى از مو یا ناخن خود، از احرام خارج مى شوند و براى مراسم حج از مکه احرام بسته و روز نهم ذى الحجه به عرفات که بیابانى است در چهار فرسخى مکه مى روند و آن روز را از ظهر تا غروب آفتاب در آنجا مى مانند و به نیایش پروردگار مشغول مى شوند و سپس از غروب آفتاب به سوى مشعر الحرام که در حدود دو فرسخ و نیمى مکه قرار دارد کوچ مى کنند و شب را تا صبح در آن وادى مقدس مى مانند و هنگام طلوع آفتاب از آن سرزمین به منى که در نزدیکى آن قرار دارد حرکت مى کنند و در همان روز که روز عید قربان است به ستون مخصوصى که نام آن جمره عقبه است هفت سنگ میزنند سپس قربانى مى کنند و با تراشیدن سر از احرام بیرون مى آیند.
و همان روز یا بعد از آن به مکه باز مى گردند و طواف خانه خدا و نماز طواف و سعى صفا و مره و طواف نساء و نماز طواف نساء بجا مى آورند و در روزهاى
یازدهم و دوازدهم به سه ستون مخصوص در منى که جمرات نام دارد یکى پس از دیگرى را هفت بار سنگ مى زنند و شبهاى یازدهم و دوازدهم در سرزمین منى مى مانند و به این ترتیب مراسم حج که هر کدام زنده کننده یک خاطره تاریخى است و کنایات و اشاراتى به مسائل مربوط به تهذیب نفس و فلسفه هاى اجتماعى است انجام مى دهند که فلسفه هر کدام در آیات مناسب تشریح خواهد شد.
۳ – چرا بعضى حج تمتع را به فراموشى سپرده اند؟
ظاهر آیه فوق این است که وظیفه کسانى که مقیم در مکه نیستند، حج تمتع مى باشد (حجى که با عمره شروع مى شود، و بعد از اتمام مراسم عمره از احرام بیرون مى آیند، و مجددا براى حج احرام مى بندند و مراسم حج را بجا مى آورند) و هیچ گونه دلیلى به نسخ این آیه در دست نیست و روایات زیادى در کتب شیعه و اهل تسنن در این زمینه نقل شده است از جمله محدثان معروفى از اهل سنت مانند نسائى در کتاب سنن خود، و احمد در کتاب مسند و ابن ماجه در سنن ، و بیهقى در سنن الکبرى ، و ترمذى در صحیح خود و مسلم نیز در کتاب معروف خود، روایات فراوانى در مورد حج تمتع نقل کرده اند که این حکم نسخ نشده و تا روز قیامت باقى است .
بسیارى از فقهاى اهل سنت نیز آن را افضل انواع حج مى دانند هر چند اجازه حج قران و افراد را در کنار آن مى دهند (البته قران به همان معنى که در بالا از فقهاى آنان نقل شد).
ولى در حدیث معروفى که از عمر نقل شده مى خوانیم که گفت : متعتان کانتا على عهد رسول الله (صلى الله علیه و آله و سلم ) و انا انهى عنهما و اعاقب علیهما متعه النساء و متعه الحج ، دو متعه در زمان رسول الله (صلى الله علیه و آله و سلم ) بود که من از آن دو نهى مى کنم و هر کس
بجا آورد مجازات مى کنم متعه نساء و متعه حج .
فخر رازى در ذیل آیه مورد بحث بعد از نقل این حدیث از عمر مى گوید: منظور از متعه حج این است که هر دو احرام (احرام حج و احرام عمره ) را با هم جمع کند سپس نیت حج را فسخ کند و عمره بجا آورد و بعد از آن حج نماید.
بدیهى است هیچ کس جز پیغمبر اکرم (صلى الله علیه و آله و سلم ) حق اعلام نسخ حکمى را ندارد و اصولا این تعبیر که پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) چنین گفت و من چنین میگویم تعبیرى است که براى هیچ کس قابل تحمل نمى باشد مگر مى توان فرمان پیامبر را زمین نهاد و به دنبال گفتار دیگران رفت این غیر قابل قبول است .
به هر حال امروز بسیارى از علماى اهل سنت حدیث مزبور را رها کرده و حج تمتع را به عنوان افضل انواع حج پذیرفته و بر طبق آن عمل مى کنند!

سجاد نبی زاده

سجاد نبی زاده

سجاد نبی زاده مدیر سایت فروشگاه عتیقه است. سابقه 20 سال فعالیت نرم افزاری دارد. در زمینه آموزش نرم افزارهای گرافیکی و طراحی وب فعال است. روزها می نویسد و شب ها می خواند. آرشیو جامع نرم افزار و آموزش و بازی های کامپیوتری دارد. آماده همکاری با همه دوستان خوب است. با او در ارتباط باشید تماس -- کانال تلگرام

More Posts

Follow Me:
TwitterFacebookLinkedInPinterestGoogle PlusDiggYouTube

دیدگاهی بنویسید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

مطالب مشابه